อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่นับเป็นแหล่งดูนกที่สำคัญแห่งหนึ่งของเมืองไทยเพราะมีผืนป่าอุดมสมบูรณ์ที่ได้รวบรวมสภาพป่าไว้หลายประเภท ที่โดเด่นที่สุดคือป่าดงดิบ มีนกรวมกันมากกว่า 340 ชนิด
นกป่าส่วนใหญ่มีสีสันสวยงามจึงเป็นแรงบันดาลใจให้ผู้คนชื่นชอบการดูนกในป่า แม้ว่าการเดินทางจะลำบากอยู่บ้างก็ตาม
ก่อนจะเริ่มดูนกจะต้องเตรียมตัวกันให้พร้อมเสียก่อน สิ่งที่จะขาดไม่ได้คือกล้องส่องทางไกล สำหรับส่องดูนกในระยะไกล อันดับต่อไปคือคู่มือดูนกเพื่อการจำแนกชนิดและสมุดบันทึกสำหรับการจดรายละเอียดต่างๆเกี่ยวกับนก รวมทั้งสิ่งต่างๆที่พบได้ตามเส้นทาง
การสวมใส่เสือผ้าเป็นสิ่งสำคัญเช่นกัน ควรมีสีสันกลมกลืนกับธรรมชาติ หลีกเลี่ยงเสือผ้ามีสีฉูดฉาด เพื่อที่นกจะได้สังเกตเห็นเราได้ยาก เวลาที่เดินดูนกก็ไม่ควรส่งเสียงดัง เพราะนกเป็นสัตว์ระแวงภัย ตื่นตกใจได้ง่าย นั่นจะทำให้เราพลาดโอกาสในการพบตัวนก
การดูนกควรเริ่มแต่เช้าตรู่ เพียงแค่เดินรอบๆ ที่ทำการอุทยานฯ ก็สามารถพบนกได้หลายชนิด เช่น นกปรอดเหลืองหัวจุก นกกางเขนดง นกพญาไฟใหญ่ นกโพระดกคอสีฟ้าเคราดำ หรือจะเดินดูนกตามถนนก็สะดวกดี หรือหากเดินเข้าไปดูนกในเส้นทางศึกษาธรรมชาติ ก็จะได้พบเห็นนกนกหลากหลายชนิดมากขึ้น นกที่น่าสนใจก็คือ นกขุนแผนหัวแดง นกกระเบื้องคอขาว นกโพระดกหูเขียว นกกระเต็นลาย นกเขาเขียว นกจาบคาคอสีฟ้า หากพบต้นทองหลางป่าออกดอกสีแดงสด ก็จะพบนกแซงแซวหงอนขน นกขุนทอง มาชุมนุมกันอย่างมากมาย
หากเป็นเส้นทางที่เลาะเลียบลำห้วย ก็จะได้พบนกยางเขียวยืนหากินอยู่ริมน้ำ บางครั้งก็จะได้ยินเสียงแหลมเล็กดัง ติ้ง..ติ้ง ของนกกางเขนน้ำหลังเทา ส่วนที่กิ่งไม้ริมน้ำอาจจะมีนกกระเต็นน้อยหลังสีน้ำเงินเกาะนิ่งคอยกินปลาเล็กเป็นอาหาร หากเป็นบริเวณน้ำตกก็จะพบนกเอี้ยงถ้ำตามโขดหิน
ในเส้นทางศึกษาธรรมชาติที่มีสภาพป่าพื้นล่างค่อนข้างโปร่ง มีโอกาสพบไก่ฟ้าหลังขาวได้ง่าย แต่ถ้าโชคดีอาจได้เห็นไก่ฟ้าพญาลอ ซึ่งในปัจจุบันพบเห็นตัวได้ยากในธรรมชาติ แต่ที่เขาใหญ่เรายังพบเห็นอยู่บ่อยครั้ง และหากเดินเงียบๆ ก็จะพบนกแต้วแล้วสีน้ำเงินและนกแต้วแล้วหูยาวได้ด้วย


ตามชายป่าและทุ่งหญ้าหลายแห่งบนเขาใหญ่อย่างเช่นหนองผักชี จะพบนกนางแอ่นบินฉวัดเฉวียนคอยจับแมลงกินอยู่เหนือหนองน้ำ ขณะที่นกตะขาบทุ่งบินไปมาพร้อมส่งเสียงดังบนท้องฟ้า มีเหยี่ยวขาวร่อนคอยหาเหยื่อ ส่วนในบริเวณทุ่งหญ้าก็จะมีนกยอดข้าวหางแพนหัวแดงเกาะส่งเสียงร้องอย่างไพเราะอยู่ตามยอดหญ้า
สำหรับนกที่เป็นเอกลักษณ์ของเขาใหญ่ อยู่ตามป่าดงดิบคือนกเงือก ซึ่งภายในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่นี้เราสามารถพบเห็นนกเงือกได้ 4 ชนิดด้วนกันคือ นกกก นกเงือกกรามช้าง นกเงือกสีน้ำตาล และนกแก๊ก
นกเงือกเป็นนกที่มีปากใหญ่และมีโหนกอยู่เหนือปาก ในช่วงเวลาเช้าหรือเวลาเย็น เราจะมีโอกาสได้เห็นนกเงือกบินผ่านหุบเขา เวลาบินจะได้ยินเสียงลมผ่านช่องระหว่างปีก ดังราวเครื่องบินเฮลิคอปเตอร์
อาหารที่นกเงือกโปรดปราน คือ ลูกไม้ โดยเฉพาะลูกไทร หากพบต้นไทรที่มีลูกไม้สุกในเส้นทางเดินป่าลองแอบซุ่มดูอยู่เงียบๆ ก็จะมีโอกาสเห็นนกเงือก แล้วยังมีนกเขียวคราม นกเปล้า นกปรอด และนกโพระดกอีกหลายชนิด แวะเวียนเข้ามาใช้บริการที่ต้นไทรด้วยเช่นเดียวกัน
นกเงือกเป็นนกผัวเดียวเมียเดียว ชีวิตที่น่าสนใจของนกเงือกก็คือตอนมันวางไข่ได้แล้ว นกตัวเมียจะเข้าไปอยู่ในโพรงแล้วใช้โคลนผสมมูลของมันฉาบปิดปากโพรงเอาไว้ โดยเหลือเพียงช่องเล็กๆ พอที่ตัวผู้จะสามารถนำอาหารป้อนได้เท่านั้น ช่วงนี้นกตัวผู้จะต้องทำหน้าที่อย่างหนักในการหาอาหารมาเลี้ยงดูลูกนก แม่ลูกนกโตพอสมควรแล้ว แม่นกจึงทะลายปากโพรกออกมาช่วยพ่อนกเลี้ยงลูกอีกแรงหนึ่ง ชีวิตรักของนกเงือกน่าสรรเสริญยิ่งนัก
การดูนกจึงไม่ใช่การมองแค่ความสวยงามเท่านั้น แต่เรื่องราวต่างๆเกี่ยวกับนกล้วนแล้วแต่น่าสนใจทั้งสิ้น นกเป็นจุดเริ่มต้นการสังเกตธรรมชาติ เชื่อมโยงไปสู่ความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม เพื่อกระตุ้นให้ผู้คนได้ตระหนักในคุณค่าของธรรมชาติและช่วยกันรักษาเอาไว้ให้ยั่งยืน

>>>>> เรื่องจาก คู่มือเส้นทางศึกษาธรรมชาติ 5 เส้นทางอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ โดย สมิทธิ์ สูติบุตร์

เส้นทางศึกษาธรรมชาติเพื่อการดูนกอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่
ตามปกตินักดูนกที่เข้าไปในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่มักจะดูนกบริเวณที่ทำการอุทยาน แต่ถ้าหากเดินดูนกในเส้นทางเดินศึกษาธรรมชาติก็จะมีโอกาสเจอนกหลากชนิดมากขึ้น เส้นทางที่นิยมเดินได้แก่
เส้นทางที่ 1 ค่ายกองแก้ว - สะพานข้ามลำตะคอง -รอบศูนย์บริการนักท่องเที่ยว
เส้นทางที่ 2 สะพานข้ามลำตะคอง - ทางเข้าหนองผักชี
เส้นทางที่ 3 ทางเข้าหนองผักชี - หอดูสัตว์หนองผัก
เส้นทางที่ 4 ทางเข้าหนองผักชี - จุดชมวิว
เส้นทางที่ 5 ด่านช้าง - บึงไผ่
เส้นทางที่ 6 ศูนย์บริการนักท่องเที่ยว - น้ำตกเหวสุวัต
เส้นทางที่ 7 ศูนย์บริการนักท่องเที่ยว - มอสิงโต
เส้นทางที่ 8 ศูนย์บริการนักท่องเที่ยว - โภชนาคารศูนย์ฝึกอบรม
เส้นทางที่ 9 แยกเขาเขียว - เชิงเขาเขียว
เส้นทางที่ 10 จุดชมวิวเขาเขียว

ข้อมูลสมบูรณ์และรายเอียดเพิ่มเติมของเส้นทางเดินศึกษาธรรมชาติ สามารถอ่านได้ในหนังสือ คู่มือเส้นทางเดินศึกษาธรรมชาติ 5 เส้นทาง อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่