การศึกษาชีววิทยาและนิเวศวิทยาของนกเงือกในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่

นกเงือก เป็นนกที่มีขนาดใหญ่ถึงใหญ่มาก พบอาศัยเฉพาะในป่าที่มีความอุดมสมบูรณ์ และเนื่องจากนกเงือกเป็นนกที่มีขนาดใหญ่จึงต้องการพื้นที่ในการดำรงชีวิตเป็นบริเวณกว้าง ต้นไม้ที่นกเงือกใช้ทำรังเป็นต้นไม้ขนาดใหญ่ และมีโพรงเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ อาหารที่นกเงือกกินมีความหลากหลาย เช่น ผลไม้ป่าชนิดต่างๆ จึงทำให้นกเงือกมีบทบาทในการแพร่กระจายเม็ดพันธุ์ และในขณะเดียวกันก็ควบคุมประชากรของสัตว์เล็กๆ ได้แก่ สัตว์เลื้อยคลาน นก หนู แมลงต่างๆ จะเห็นว่านกเงือกมีความสัมพันธ์กับป่าอย่างใกล้ชิด เราจึงอาจใช้นกเงือกเป็นดัชนีบ่งชี้ความสมบูรณ์ของป่าได้ นกเงือกในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่มีทั้งหมด 4 ชนิด คือ

1. นกกก หรือ นกกาฮัง (Buceros bicornis)
2. นกกู๋กี๋ หรือ นกเงือกกรามช้าง (Rhyticeros undulatus)
3. นกเงือกสีน้ำตาล (Ptilolamus tickelli)
4. นกแก๊ก (Anthracoceros albirostris)

ความเป็นมา
โครงการศึกษาชีววิทยาและนิเวศวิทยาของนกเงือกในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ ถือเป็นโครงการแรกที่เริ่มศึกษานิเวศวิทยาของนกเงือก ริเริ่มโดย อาจารย์ พิไล พูนสวัสดิ์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมด้วยข้าราชการกรมป่าไม้ และข้าราชการจากคณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ซึ่งทำการศึกษาวิจัยตั้งแต่ ปี 2521 เฉพาะในเขตพื้นที่อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่เท่านั้น และเพิ่งมาขยายการวิจัยไปในเขตผืนป่าภาคตะวันตกและภาคใต้ ในปี 2541

การศึกษานกเงือกในเขาใหญ่
พื้นที่ที่ศึกษานกเงือกในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ มีพื้นที่ครอบคลุมเนื้อที่ทั้งสิ้น 70 ตารางกิโลเมตร อยู่ในระหว่างเส้นรุ้งที่ 14 องศา 15 ลิปดา ถึง 14 องศา 35 ลิปดาเหนือ และเส้นแวงที่ 101 องศา 5 ลิปดา ถึง 101 องศา 52 ลิปดาตะวันออก หรืออยู่ในบริเวณพื้นที่ตั้งแต่บริเวณเขาสามยอดจนถึงบริเวณน้ำตกเหวสุวัต โดยในพื้นที่ประกอบด้วยพื้นที่ป่าดิบชื้น 60 ตารางกิโลเมตร นอกนั้นเป็นพื้นที่ทุ่งหญ้า และพื้นที่อื่นๆ 10 ตารางกิโลเมตร โดยอยู่ที่ระดับความสูงเฉลี่ยระหว่าง 400-1,060 เมตรจากระดับน้ำทะเล

การศึกษาชีววิทยาและนิเวศวิทยาของนกเงือกในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ เป็นโครงการที่ได้ดำเนินการวิจัยและเก็บข้อมูลต่อเนื่องเป็นระยะยาว คือมีการศึกษาตั้งแต่ปี 2521 มีวัตถุประสงค์ เพื่อให้ได้ผลการศึกษาที่ต่อเนื่องกันในเรื่องของการขยายพันธุ์ของนกเงือก ปัจจัยที่มีผลต่อการขยายพันธุ์ การติดตามศึกษาพื้นที่ที่สามารถรองรับการขยายพันธุ์ของนกเงือก การวิจัยพืชอาหารของนกเงือก โดยปัจจุบันงานวิจัยที่ได้ดำเนินการศึกษาอยู่ ได้แก่

1. การติดตามสถานภาพการขยายพันธุ์ของนกเงือก
2. การปรับปรุงโพรงรังซึ่งเป็นปัจจัยจำกัดในการขยายพันธุ์ของนกเงือก
3. บทบาทของนกเงือกในการกระจายเมล็ดพันธุ์ไม้ป่า
4. ชีพลักษณ์ของพืชอาหารนกเงือก
5. รูปแบบเสียงร้องของนกเงือก

ปัจจุบันโครงการศึกษานกเงือกในพื้นที่อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ ถือเป็นแหล่งข้อมูลที่ได้เก็บรวบรวมข้อมูลพื้นฐานทางนิเวศวิทยาและชีววิทยาของนกเงือกได้ละเอียดมากที่สุดแห่งหนึ่ง และได้เริ่มทำการศึกษากว้างยิ่งขึ้น โดยศึกษาร่วมกับนักวิจัยชาวต่างประเทศ เกี่ยวกับบทบาทของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม และนกขนาดใหญ่ต่อระบบนิเวศของป่า ซึ่งจะทำให้ทราบถึงความสัมพันธ์ทั้งของนก สัตว์ป่า และระบบนิเวศป่าไม้มากยิ่งขึ้น อันจะเป็นประโยชน์ในการที่จะนำไปประยุกต์ใช้ในการจัดการอนุรักษ์นกเงือก ในพื้นที่ต่างๆ ทั่วประเทศต่อๆ ไป

รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ : โครงการศึกษานิเวศวิทยานกเงือก โดย อาจารย์ พิไล พูนสวัสดิ์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล

กลับสารบัญ งานวิจัยกับเขาใหญ่